Het is wellicht redelijk om aan te nemen dat de 'horlogeverzamelaar' een relatief nieuw type horlogeconsument is. Dit zijn mensen die er een punt van maken om een verscheidenheid aan horloges te bezitten, waarbij ze zich vaak meer richten op de emotionele waarde dan op het louter praktische nut van elk exemplaar. De horlogeverzamelaars van vandaag vormen inderdaad een gevestigde en diverse gemeenschap, en vrijwel elk niveau en elke omvang van horlogecollectie is zeker vertegenwoordigd onder de lezers van Blogto Watch. Hoewel nieuwe technologie mechanische horloges praktisch overbodig heeft gemaakt, heeft het ironisch genoeg ook gezorgd dat horlogeverzamelen meer dan ooit tevoren floreert. Maar hoewel het natuurlijk niet altijd zo is geweest, is horlogeverzamelen niets nieuws.
Een goede reden om aan te nemen dat horlogeverzamelaars (op grote schaal) een recenter fenomeen zijn, is het relatieve gebrek aan informatie die erop wijst dat er vóór de jaren 80 enige vorm van organisatie onder horlogeverzamelaars bestond. Pas rond die tijd begonnen er, voor zover ik weet, tijdschriften en boeken voor horlogeliefhebbers te verschijnen. Bovendien waren horlogemerken zelf tot vrij recent ook vrij ongeorganiseerd met hun productie- en klantgegevens, wat suggereert dat ze eigenlijk geen behoefte hadden aan het organiseren van evenementen, bijeenkomsten of mailings naar "vaste kopers"
Zijn mensen die informatie zoeken over nieuwe horloges en een gevarieerde collectie modellen willen samenstellen iets nieuws? Nee. Sterker nog, ik denk dat horlogeverzamelaars al bestaan sinds het begin van het horlogebezit. Dit wordt duidelijk als je terugdenkt aan de vroegste tijden, toen de eerste draagbare tijdmeetinstrumenten in de 15e eeuw .
Schilderij van Maso da San Friano uit circa 1560, vermoedelijk een portret van Cosimo I de Medici, hertog van Florence. Het wordt beschouwd als "het oudste schilderij ter wereld waarop een horloge is afgebeeld", aldus de BBC .
Wat me aan het denken zette over dit concept, was een recent bezoek aan het Patek Philippe Museum in Genève. Het was niet mijn eerste keer daar, maar ik realiseerde me dat het alweer een paar jaar geleden was dat ik er voor het laatst was geweest. Het is echt een plek waar ik regelmatig terug moet komen, want er zijn zoveel indrukwekkende objecten te bewonderen. Sterker nog, ik raad het iedereen aan die af en toe in Genève is en uurwerken waardeert. Naast vele belangrijke Patek Philippe-uurwerken omvat de historische collectie van het Patek Philippe Museum ook veel van de meest indrukwekkende uurwerken ter wereld. Het is echt een plek die je niet mag missen als je wilt weten waarom uurwerken zo belangrijk zijn.
Een van de meest interessante dingen die je in het Patek Philippe museum kunt zien, is de evolutie van zakhorloges. Materialen, ontwerpen en mechanismen evolueerden langzaam gedurende een periode van enkele honderden jaren, als weerspiegeling van de vooruitgang in technologie, gereedschap en horlogemakersexpertise. De prestaties van vroege zakhorloges vielen in het niet bij die van sommige meesterwerken uit de late 19e eeuw.
Een zakhorloge uit de 17e eeuw dat ik zag, bevatte naast het uurwerk zelf twee interessante instrumenten. Als je de achterkant van de kast opent, zie je een klein kompas en een uitklapbare zonnewijzer. De reden voor deze instrumenten was duidelijk: de gebruiker moest de tijd op het zakhorloge regelmatig opnieuw instellen, aangezien uurwerken uit die tijd zelden nauwkeurig waren, soms wel tot op 30 minuten of een uur per dag. Een zonnewijzer diende als referentieklok…
Bedenk dus dat de mensen die rijk genoeg waren om draagbare klokken te kopen, gedurende 100 tot 200 jaar ook te maken hadden met het feit dat deze vroege zakhorloges niet bijzonder nauwkeurig waren (de ontwikkeling van de minutenwijzer was een grote doorbraak!) en dat ze regelmatig – vaak elke dag – met behulp van de zon moesten worden gelijkgezet. Stel je bovendien eens voor hoe vaak vroege zakhorloges – en klokken trouwens – er gewoon mee ophielden.
Het is één ding dat vroege zakhorloges onnauwkeurig zijn, maar door de manier waarop vroege uurwerken werden gemaakt, was die onnauwkeurigheid zelfs niet te voorspellen. Kortom, vroege tijdmeetapparatuur was allesbehalve betrouwbaar. Pas in de 18e eeuw kwam betrouwbaarheid centraal te staan, toen men tijdens lange scheepsreizen moest kunnen vertrouwen op instrumenten zoals scheepschronometers. Mensen die afhankelijk waren van de tijd, zorgden er vaak voor dat ze meerdere klokken en horloges hadden – niet alleen om te zien hoe ze allemaal presteerden, maar ook om er minstens één reserve-exemplaar te hebben voor het geval er iets kapot ging.
Denk eens aan een rijke aristocraat, een lid van de koninklijke familie of een welgestelde koopman die een zakhorloge bestelde, niet alleen als een lifestyle-accessoire, maar ook als een belangrijk hulpmiddel. Gezien hoe vaak horloges kapot gingen, denk je dat ze er maar één bezaten? Pas in de 20e eeuw ontstonden veel van de indrukwekkende duurzaamheidskenmerken die we tegenwoordig in horloges aantreffen. Neem bijvoorbeeld Inca Bloc, een systeem dat nog steeds gebruikt wordt en een populaire vorm van schokdemping is. Dergelijke systemen waren bedoeld om het uurwerk te beschermen tegen schokken door vallen en trillingen. Het werd pas in 1934 uitgevonden. Stel je eens voor hoe kwetsbaar zakhorloges 100 jaar eerder waren? En 50 of 200 jaar eerder?
Weet je waarom zakhorloges van oudsher aan een ketting hingen? Het was niet voor de mode of om te voorkomen dat iemand je zakhorloge uit je hand zou stelen. Zakhorlogekettingen werden uitgevonden omdat iedereen wel eens onhandig is, en de ketting zorgde ervoor dat het zakhorloge niet kapot op de grond viel als het uit je handen gleed.
Waar ik op doel is dat horloges, vanwege hun relatief delicate karakter gedurende het grootste deel van hun geschiedenis, vaak veel meer horloges kochten uit noodzaak. Mensen hadden meer dan één horloge nodig omdat horloges de vervelende eigenschap hadden om kapot te gaan, kwijt te raken, onnauwkeurig te zijn en regelmatig onderhoud te vereisen. Om die reden was het nuttig (zo niet absoluut noodzakelijk) voor huishoudens om meer dan één uurwerk te hebben – zo niet veel meer. Neem bijvoorbeeld een rijk huishouden: hoeveel horloges zou het gezin in totaal bezitten?
Als je denkt dat het onderhoud en de reparatie van horloges tegenwoordig lang duren, stel je dan eens voor hoe het 150 jaar geleden was. Horloges moesten zorgvuldig, soms duizenden kilometers te paard, naar de horlogemaker worden vervoerd om ze te kunnen repareren. Ik durf te wedden dat het snel was als het maar zes maanden duurde om je horloge na reparatie terug te krijgen, als je de reistijd en de reparatietijd meerekent.
Kun je je voorstellen dat je geen verzameling horloges en klokken hebt? De onbetrouwbaarheid van vroege horloges maakte het noodzakelijk om een collectie te bezitten, en je wilde vaak dat die collectie je smaak en maatschappelijke positie weerspiegelde. Bovendien werden horloges vaak alleen op bestelling gemaakt, waardoor ze werden aangepast en versierd naar de wensen van de klant. Een blik op vroege zakhorloges, die rijkelijk versierd zijn met gravures, kunst en kostbare materialen, verklaart waarom ze zo persoonlijk waren, en waarom eigenaren er per definitie een verscheidenheid aan wilden hebben en elk exemplaar een beetje uniek wilden maken.
Vroege horlogeverzamelaars hebben er waarschijnlijk ook voor gezorgd dat horlogemakers zo vaak verbeteringen doorvoerden. Van verbeterde constructietechnieken tot complexere uurwerken: de frequente interactie tussen horlogemaker en klant heeft geleid tot een rijke geschiedenis van horloges die speciaal voor de eigenaar werden geproduceerd in plaats van anoniem in een winkel te worden verkocht. Deze verkoopcultuur voor hoogwaardige horloges is relatief recent en grotendeels te danken aan de grotere productieaantallen die na de industriële revolutie op gang kwamen.
Nu mechanische horloges niet langer onmisbaar zijn, worden ze opnieuw met zorg en in beperkte oplage geproduceerd. Mechanische horloges zijn verzamelobjecten en worden tegenwoordig in hun meest luxueuze uitvoeringen gemaakt voor mensen met een inkomen dat hen in staat stelt bijzondere objecten te bestellen, vaak een hele collectie in de loop der tijd. Hoewel de "horlogeverzamelaar" als consumentengroep sterker is dan ooit tevoren, is hij slechts de meest recente uiting van een praktijk die teruggaat tot de productie van horloges zelf.
